Jan-Pieter Teunisse werkt bij het Leo Kannerhuis als gz-psycholoog en onderzoeker en was van 2008 tot 2024 lector bij de HAN University of Applied Sciences. Jan-Pieter is op verschillende manieren betrokken geweest bij Vanuit Autisme Bekeken (VAB) en deed, net als VAB onderzoek naar levensloopbegeleiding. Hij hoopt dat deze vorm van begeleiding beschikbaar komt voor mensen die het nodig hebben en dat de focus op een betekenisvol leven de norm wordt binnen het domein Zorg en Welzijn.
Wat heeft iemand écht nodig, daar gaat het om
Als neuro- en gz-psycholoog doet Jan-Pieter al 25 jaar onderzoek naar autisme. Eerst vanuit een neuropsychologisch kader, nu praktijkgericht en vanuit het levensloopperspectief. De vraag die daarbij centraal staat is: ‘wat heeft iemand met autisme nodig om een volwaardig leven te leiden?’ “Er is altijd veel onderzoek gedaan naar ‘wat autisme is’ en relatief weinig naar ‘wat iemand nodig heeft’. En wat iemand nodig heeft is afhankelijk van veel factoren en verschilt per persoon. De enige die uiteindelijk écht weet wat er nodig is, is de persoon zelf”, legt Jan-Pieter uit.
Natuurlijk is kennis op het gebied van autisme belangrijk om bepaalde dingen te kunnen plaatsten of begrijpen, maar te veel hieraan vasthouden kan ook beperkend werken en zelfs klachten verergeren. “Vaak wordt er nu nog gekeken naar: wat is de diagnose en welk ‘programma’ sluit daarop aan. Maar wat voor de één werkt, hoeft niet voor de ander te werken.” Ook zijn er professionals die aangeven autisme te ingewikkeld te vinden, waardoor iemand nog langer moet wachten op ondersteuning. “Autisme hoeft helemaal niet ingewikkeld te zijn. Iemand met autisme kan vaak prima zelf aangeven wat er nodig is. Je dient je dan wel in iemand te verplaatsen, goede vragen te stellen en écht te luisteren. En het hebben van een klik is daarvoor een noodzakelijke voorwaarde.”
Het hebben van een klik is het belangrijkste
Het hebben van een klik is voor iedereen die een vorm van begeleiding krijgt belangrijk, maar zeker als je autistisch bent. Iemand kan gevoeliger zijn, sociaal contact moeilijk of spannend vinden en bijvoorbeeld specifieke grenzen hebben. Iets wat voor jou niet relevant is, zoals een sterk geurende deodorant, kan voor de persoon die je begeleidt wel een obstakel vormen in het contact.
Het is belangrijk dat iemand dit durft aan te geven en dat dit serieus genomen wordt – zonder oordeel. Te toetsen wat iemand nodig heeft, dit te accepteren en te kijken of er een oplossing gevonden kan worden die voor beiden werkt – vanuit gelijkwaardigheid.
Jan-Pieter legt uit dat in principe ieder persoon zich wil ontwikkelen en tot groei wil komen. De rol van de levensloopbegeleider is om dit te faciliteren. Niet door te sturen en iemand te vertellen wat die moet doen, maar door te luisteren naar wat iemand nodig heeft en deze daarin te volgen – zonder vast te houden aan eigen verwachtingen of maatschappelijke standaarden. “Om dit te kunnen doen, is het van belang dat de focus komt te liggen op een betekenisvol leven leiden; niet enkel op zelfredzaamheid en participatie als burger.”
Focus op een betekenisvol leven.
Volgens Jan-Pieter is het is waardevoller om te kijken naar hoe iemand op een eigen manier betekenis kan geven aan diens leven – zonder de druk te voelen om aan bepaalde standaarden te moeten voldoen, die misschien helemaal niet haalbaar zijn. “Wat vindt iemand leuk? Waar is iemand goed in? Wat heeft die te bieden?” Jan-Pieter legt uit dat als iemand van betekenis kan zijn, die zich beter en gelukkiger voelt. “Iemand heeft misschien nog steeds last van bepaalde klachten, maar kan hier beter mee leven en heeft daardoor ook minder vaak ondersteuning nodig. Ook zit iemand niet langer ‘vast’ in de ‘patiëntrol’, maar kan die ook écht van betekenis zijn voor de ander – en dat wil iedereen uiteindelijk het liefst.”
Het is belangrijk om te kijken naar het gehele leven van iemand, zoals naar hobby’s, school, werk, relaties en de omgeving. Een levensloopbegeleider ondersteunt in het verbinden van deze domeinen. Op het moment en op de manier zoals nodig, waarbij uren op- en afgeschaald kunnen worden. De levensloopbegeleider vormt een anker, een veilig rustpunt, bij wie iemand doorlopend terecht kan. “De ene keer minder, de andere keer meer: tijdens bijvoorbeeld een stressvolle periode. Deze proactieve benadering – in plaats van reactieve – voorkomt problemen en zorgt ervoor dat iemand een volwaardig leven kan leven op een manier die voor die persoon betekenisvol is.”
Het belang van het inzetten van een netwerk
Jan-Pieter gaf gedurende de pilot Levensloopbegeleiding VAB trainingen en workshops bij de lokale expertteams: intervisiegroepen, waarbij professionals vanuit verschillende organisaties samenkomen. In zijn trainingen staat de visie rondom een betekenisvol leven centraal, waarbij de inzet van het eigen netwerk ook een belangrijke factor vormt. “Het hebben van een vitaal netwerk is van cruciaal belang.” Door inzichtelijk te maken wie er beschikbaar zijn in de omgeving, waarop iemand een beroep kan doen wanneer nodig, voelt iemand zich ook minder afhankelijk van een begeleider.
Als levensloopbegeleider kun je bijvoorbeeld met iemand meedenken over welke mensen er in het netwerk beschikbaar zijn voor de persoon. “Bij wie kan iemand aankloppen op school met vragen? Hoe ziet de sociale kring er van iemand uit en wie is er in de buurt aanwezig mocht dat nodig zijn?” Op deze manier wordt er voorkomen dat iemand geïsoleerd raakt en hoeft de levensloopbegeleider eigenlijk steeds minder ondersteuning te bieden. Wel blijft deze begeleider beschikbaar mocht iemand het overzicht kwijt zijn of als er iets anders gebeurt waarbij extra ondersteuning nodig is.
De GGZ zou ook een belangrijke rol moeten spelen
Volgens Jan-Pieter zou de GGZ ook een belangrijke rol moeten spelen in het organiseren van de nodige ondersteuning. “Vaak weet je als behandelaar al of de kans aanwezig is dat iemand opnieuw vastloopt, als die niet de juiste ondersteuning krijgt. Eigenlijk zou er bij de start van het traject al gekeken moeten worden naar wat iemand nodig heeft en hoe dit geregeld kan worden.” Zo wordt kan er voorkomen dat iemand binnen een jaar weer bij de GGZ moet aankloppen omdat het niet goed gaat. En daar is de GGZ, met de enorme wachtlijsten, ook bij gebaat.
Jan-Pieter hoopt dat het belang van Levensloopbegeleiding VAB wordt erkend, net als de visie erachter: menselijke ondersteuning. Hij hoopt dat deze vorm van ondersteuning, beschikbaar komt voor wie het nodig heeft, waarbij de focus niet ligt op mensen fiksen, maar op het faciliteren van een betekenisvol leven.
LLB VAB - effectieve begeleiding vanuit gelijkwaardigheid
Levensloopbegeleiding VAB is een vooruitstrevende manier van begeleiden: effectief en gelijkwaardig, met een focus op eigen regie en preventie - in lijn met het Niets Over Ons Zonder Ons adviespunt van de Verenigde Naties.
Alle informatie rondom de belangrijkste principes van LLB VAB is nu gratis te downloaden. Met deze richtlijnen, tips, tools en templates, kun je als zorgaanbieder of ambulant begeleider de principes eenvoudig toepassen binnen bestaande werkprocessen.